Rzeczpospolita Polska

Ten artykuł jest częścią serii: Ustrój i polityka II RP Ustrój polityczny Mała Konstytucja z 1919 Konstytucja marcowa Nowela sierpniowa Konstytucja kwietniowa Rozporządzenia Prezydenta Sądownictwo Najwyższy Trybunał Administracyjny Trybunał Stanu Trybunał Kompetencyjny Sąd Najwyższy Prokuratoria Generalna Parlament Sejm Sejm Ustawodawczy Sejm I Kadencji Sejm II Kadencji Sejm III Kadencji Sejm IV Kadencji Sejm V Kadencji Posłowie Senat Senat I Kadencji Senat II Kadencji Senat III Kadencji Senat IV Kadencji Senat V Kadencji Senatorowie Prezydenci Premierzy Rząd Wojsko Polskie II RP Podział administracyjny Wojewodowie Wybory parlamentarne Partie polityczne Polityka zagraniczna Naczelnik Państwa Wikiprojekt Polityka

Podział administracyjny II Rzeczypospolitej – podział administracyjny Polski i następujące w związku z nim zmiany w latach 1918-1939.

2 Synteza

Podział administracyjny II RP w 1930 r.

Podział administracyjny Polski 30 października 1938

Podział administracyjny Polski 31 sierpnia 1939

2 Tworzenie jednostek administracyjnych

W chwili uzyskania niepodległości w 1918 roku, administracja polska spotkała się z pewnymi problemami. Poza władzami centralnymi na terenie Królestwa Polskiego i Galicji, na pozostałych obszarach kraju istniały tylko powiaty. W pierwszej kolejności należało utworzyć jednostki pośrednie – województwa. Z powodu różnych okoliczności (np. obowiązującego prawa zaborczego) zdecydowano się na zachowanie byłych granic rozbiorowych jako granic województw.

Na mocy tzw. ustawy tymczasowej z 2 sierpnia 1919 (która de facto przetrwała do 1937 roku) z dziesięciu guberni Królestwa Polskiego (wraz z zachodnimi terenami guberni grodzieńskiej) utworzono 14 sierpnia 1919 roku 5 województw: białostockie, kieleckie, lubelskie, łódzkie i warszawskie ^[1]. W Warszawie ustalono odrębne województwo.

Z byłych terenów pruskich utworzono 12 sierpnia 1919 roku województwa poznańskie (obszar Wielkiego Księstwo Poznańskiego i część powiatów namysłowskiego i sycowskiego) i pomorskie (obszar Prus Zachodnich wraz z Działdowem z Prus Wschodnich) ^[2].

Województwo śląskie powstało na mocy ustawy z 15 lipca 1920 roku tegoż dnia ^[3]. Składało się z polskiej części dawnego pruskiego Górnego Śląska oraz polskiej części dawnego austriackiego Księstwa Cieszyńskiego. Jako jedyne w Polsce, województwo śląskie cieszyło się szeroką autonomią w zakresie administracji i ustawodawstwa. Podział administracyjny województwa śląskiego na powiaty został ustanowiony rozporządzeniem wojewody śląskiego z dnia 17 czerwca 1922 r. w przedmiocie ustroju powiatowego Województwa Śląskiego ^[4].

Ustawą z 3 grudnia 1920 roku zjednoczono administracyjny ustrój Galicji z tym wprowadzonym w byłym zaborze rosyjskim, tworząc 23 grudnia 1920 roku województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie ^[5].

Zgodnie z ustawą z 4 lutego 1921 roku na Zabużu utworzono 19 lutego 1921 roku województwa wołyńskie, poleskie i nowogródzkie^[6]. Ostatnim obszarem nowej Polski, który otrzymał status województwa była Ziemia Wileńska, tworząc dopiero 20 stycznia 1926 roku województwo wileńskie, zgodnie z ustawą z 22 grudnia 1925 roku ^[7]. Łączna liczba województw w 1925 roku wynosiła 16 + Warszawa a liczba powiatów 281.

2 Charakterystyka

Stolicami województw na ogół były miasta duże (Warszawa, Kraków, Poznań), choć w kilku przypadkach były to miasta średnie (Łuck, Kielce), wręcz małe (Nowogródek). Siedziby powiatów były pod względem wielkości bardzo zróżnicowane. Niektóre miały większą liczbę mieszkańców niż stolice województw (Częstochowa, Radom, Gdynia, a od roku 1938 po przyłączeniu do województwa pomorskiego także i Bydgoszcz), inne były małymi miasteczkami, nawet wsiami (Janów Podlaski czy Stopnica). Istniejący podział administracyjny stanowił przedmiot krytyki ^[8].

W latach 20. wykazywano starania ku reformie administracyjnej, która zatarłaby ślady kordonów zaborowych. Postulowano m.in. podział Polski na pięć lub sześć województw, lecz takie skrajne projekty nie spotkały się z szerszym uznaniem. Poparcie zyskało natomiast przywracanie polskich nazw miejscowościom, których nazwy zostały zgermanizowane bądź zrusyfikowane (nie dotyczyło to jednak terenów dawnej Kongresówki , gdzie przetrwały nazwy carskiego pochodzenia typu Aleksandrów czy Konstantynów) ^[8].

2 Zmiany administracyjne

1 kwietnia 1932 roku nastąpiła masowa likwidacja powiatów. Zniesiono 21 najmniejszych bądź najsłabszych powiatów, głównie na terenie województw poznańskiego i krakowskiego ^{[9][10][11][12][13][14]}. Dwa powiaty – sarneński (1930) i turczański (1931) – zmieniły województwo ^[15][16].

2 Powiaty miejskie i miasta wyodrębnione z powiatów, ustawa samorządowa z marca 1933

Począwszy od roku 1928 w największych, lub z innych względów ważnych strategicznie, gospodarczo albo historycznie miastach, władze państwowe zaczęły tworzyć powiaty miejskie^[17]. Łącznie do roku 1932 dwadzieścia miast (wraz z Gdynią w 1929) zostało wyłączonych z otaczających je powiatów ziemskich i podniesionych do rangi odrębnych powiatów. Na czele powiatu miejskiego stał starosta grodzki mianowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych, prawnie zobligowany do współpracy z prezydentem miasta wydzielonego z powiatu. Władze państwowe bardzo partykularnie traktowały zarówno zakres kompetencji, jak i obsadę stanowisk starostów grodzkich w poszczególnych miastach: mocą rozporządzeń MSW i rządu w części miast na prawach powiatu sprawowali je prezydenci tych miast, w innych starostowie powiatów ziemskich^[18], a w niektórych funkcje te powierzano nawet (!) naczelnikom policji tych miast (§3 poprzednio cytowanego rozporządzenia), co dziś próbuje się tłumaczyć trudną sytuacją międzynarodową, wewnętrzną i polityczną zjednoczonej II RP^[19].

W marcu roku 1933, tzw. duża ustawa samorządowa^[20], wprowadziła pojęcie "miast wydzielonych z powiatowych związków samorządowych"; łącznie na terenie II RP wydzielono 53 takie miasta (39 z nich to miasta w obecnych granicach Polski), liczące według spisu powszechnego z roku 1931 ponad 25 tysięcy mieszkańców, w tym także wszystkie dotychczasowe miasta stanowiące powiaty miejskie. Ustawa nie nawiązywała ani nie definiowała pojęcia powiatów miejskich, dopuszczając jedynie w art.38 możliwość, w terminie do 3 lat od chwili wejścia w życie ustawy, wydania mocą rozporządzeń, odrębnych statutów dla Krakowa, Lwowa, Łodzi, Poznania, Wilna oraz miasta stołecznego Warszawy.

Na czele miast wyodrębnionych z powiatów w myśl ustawy stanąć mieli ich prezydenci, otrzymujący uprawnienia starosty powiatowego na teren miasta, a rady tych miast uprawnienia rady powiatu miejskiego. Jednak wydanie aktów wykonawczych do ustawy (w postaci rozporządzeń a nie odrębnych ustaw) pozostawiono kolejnym rządom II RP, które raczej niechętnie patrzyły na rozwój idei samorządności terytorialnej w Polsce, skutkiem czego postanowienia ustawy traktowano wybiórczo.

Z ważniejszych wydanych aktów prawnych z niej wynikających trzeba wymienić przede wszystkim (oprócz szeregu aktów tworzących zbiorcze gminy wiejskie) akcję masowej likwidacji powiatów i małych miast w roku 1934.

W kwestii powiatów miejskich, prócz wyodrębnienia z powiatów nowych 33 miast, które rządziły się zapisami wspomnianej ustawy, pozostawiono w mocy i bez zmian dotychczasowe, "stare" rozporządzenia dotyczące powiatów miejskich, a nawet, w roku 1936 wydano uregulowanie^[21] określające w art.73, że powiatami miejskimi są miasta liczące według najnowszego spisu powszechnego ludności ponad 75 tysięcy mieszkańców, z zastrzeżeniem, że w drodze wyjątku Rada Ministrów może tworzyć powiaty miejskie także w miastach mniejszych, zaś na czele powiatu miejskiego stoi starosta grodzki mianowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych (art.74), utrwalając jednocześnie w art. 75-78 całkowitą dowolność w zakresie kompetencji i obsady funkcji starostów grodzkich przez władze państwowe. Jednocześnie artykuł 115 pozostawiał miastom wyodrębnionym z powiatów ustawą z roku 1933, do czasu nowych uregulowań, kompetencje miast wydzielonych.

W praktyce oznaczało to pewien rozgardiasz i tymczasowość w tej dziedzinie, które utrzymały się aż do wybuchu II wojny światowej.

W konsekwencji Mały Rocznik Statystyczny GUS z czerwca 1939 roku podawał na stronach 34-36 dane o 53 miastach (w tej liczbie zawarto powiaty miejskie) "wyodrębnionych z powiatowych związków samorządowych" według stanu z kwietnia 1939 roku, a jednocześnie na stronach 12-14 podaje, według stanu na rok 1931 (a więc sprzed reformy w 1933 roku), podział na powiaty i powiaty miejskie sprzed wydzielenia nowych 33 miast w roku 1933.

Spośród 39 miast na obecnym obszarze Polski, wydzielonych w okresie przedwojennym "z powiatowych związków samorządowych" (w tym 18 powiatów miejskich) 30 jest obecnie miastami na prawach powiatu (bez Żyrardowa, Pabianic, Tomaszowa Mazowieckiego,Zgierza, Będzina, Zawiercia i Ostrowca Świętokrzyskiego; prócz tego dwa przedwojenne powiaty miejskie (Inowrocław i Gniezno) nie są obecnie miastami wydzielonymi z powiatów).

Natomiast wszystkie miasta "wyodrębnione z powiatowych związków samorządowych" w okresie IIRP utrzymały do dnia dzisiejszego status miast prezydenckich (dołączyło do nich po wojnie 68 nowych w wyniku zmian granic państwa i kolejnych reform samorządowych).

Wg Małego Rocznika Statystycznego GUS^[22] w 1939 roku w Polsce istniały 53 miasta wydzielone z powiatowych związków samorządowych (str.34-36):

1. Warszawa
2. Płock
3. Żyrardów
4. Łomża
5. Łódź
6. Piotrków Trybunalski
7. Pabianice
8. Tomaszów Mazowiecki
9. Zgierz
10. Częstochowa
11. Sosnowiec
12. Radom
13. Kielce
14. Będzin
15. Dąbrowa Górnicza
16. Zawiercie
17. Ostrowiec Świętokrzyski
18. Lublin
19. Siedlce
20. Chełm
21. Białystok
22. Suwałki
23. Poznań
24. Kalisz
25. Gniezno
26. Bydgoszcz
27. Toruń
28. Włocławek
29. Grudziądz
30. Gdynia
31. Inowrocław
32. Chorzów
33. Katowice
34. Bielsko (obecnie: Bielsko-Biała)
35. Kraków
36. Tarnów
37. Nowy Sącz
38. Przemyśl
39. Rzeszów

oraz 14 leżących obecnie poza granicami Polski:

1. Grodno
2. Wilno
3. Brześć nad Bugiem
4. Pińsk
5. Równe
6. Łuck
7. Kowel
8. Lwów
9. Borysław
10. Drohobycz
11. Stanisławów
12. Kołomyja
13. Stryj
14. Tarnopol

2 Dyskusje wokół ewentualnych zmian podziału administracyjnego II RP

Pod koniec lat międzywojennych przybierał formę projekt zredukowania liczby województw, a mianowicie zlikwidowanie województw kieleckiego, białostockiego, nowogródzkiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego^[8]. Powstał projekt utworzenia nowego województwa sandomierskiego, obejmującego głównie obszar Centralnego Okręgu Przemysłowego^[23].

Dążenia do zniwelowania nadal istniejących różnic pozaborowych oraz chęć usprawnienia zarządzania ciążącym do siebie gospodarczo regionami były przyczyną przeprowadzonych w 1938 i 1939 roku dwóch serii zmian, polegających głównie na przełączaniu powiatów między sąsiednimi województwami^[8]. W ich ramach łącznie 25 powiatów (i pojedyncze gminy) zmieniły przynależność wojewódzką, często na zasadzie wzajemnej wymiany^[24]. Przeprowadzono także ujednolicenie podziału kraju na gminy i gromady. W październiku 1938 roku do Rzeczypospolitej z Czechosłowacji zostało przyłączone Zaolzie, a w listopadzie części Spisza, Orawy, Ziemi Czadeckiej, doliny Popradu oraz źródłowisko Udawy^[25].

1 kwietnia 1939 roku II Rzeczpospolita składała się z: 16 województw, 264 powiatów, 611 gmin miejskich (w tym 53 miast wydzielonych z powiatów – z przydzielonymi przez rząd w zróżnicowanym zakresie uprawnieniami powiatów), 3195 gmin wiejskich oraz 40.533 gromad^[8]

Przypisy

2 Województwa (1921)

Powiaty i miasta powiatowe w 1938 r.

Herb	Województwo	Pow.km²	Mieszk.	Mieszk. /km²	Liczba powiatów	Liczba miast	Liczba gmin		Miasto wojewódzkie
Dawne Królestwo Polskie
	białostockie	32.450	1.301.858	40,1	13	49	180		Białystok
	kieleckie	25.741	2.535.898	95,5	17	39	310		Kielce
	lubelskie	31.123	2.085.746	66,9	19	33	276		Lublin
	łódzkie	19.034	2.252.769	118,4	13	46	232		Łódź
	warszawskie	29.342	2.114.886	72,1	23	59	297		Warszawa
	Miasto stołeczne Warszawa	141	936.713	6643,4	4	1	0		Warszawa
Kresy Wschodnie
	nowogródzkie	22.692	800.761	35,3	8	8	89		Nowogródek
	poleskie	42.280	879.417	20,8	10	17	113		Brześć nad Bugiem
	wołyńskie	30.274	1.437.569	47,5	10	19	95		Łuck
	wileńskie¹	29.109	1.005.565	34,5	8	14	103		Wilno
Galicja
	krakowskie	17.448	1.992.810	114,2	22	53	1896		Kraków
	lwowskie	27.024	2.718.014	100,6	27	61	2202		Lwów
	stanisławowskie	18.368	1.339.191	72,9	15	29	904		Stanisławów
	tarnopolskie	16.240	1.428.520	88,0	17	35	1087		Tarnopol
Dawny zabór pruski
	poznańskie	26.528	1.967.865	74,2	34	118	3041		Poznań
	pomorskie	16.386	935.643	57,1	18	33	1359		Toruń
Dawne ziemie niemieckie i austriackie
	śląskie	4.230	1.124.967	265,9	9+3	18	414		Katowice
¹ 1921 - jako Ziemia Wileńska, zaś jako województwo - dopiero od 1925 roku.

2 Powiaty według województw

Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

2 Województwo białostockie

Woj. białostockie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo białostockie
augustowski	2035	74.800		Augustów	12.147
białostocki ¹	3079	140.100		Białystok ¹	91.100
Białystok miasto (od 1928) ¹	39	91.100		Białystok ¹	91.100
białowieski (do 1922) 5	1602	14.353		Białowieża	?
bielski 5	4989	204.500		Bielsk	7.029
grodzieński 6	4459	213.100		Grodno	49.932
kolneński (do 1932) ²	1528	63.656		Kolno	5.285
łomżyński (do 1939) ² ³	2657	168.200		Łomża	25.065
ostrołęcki (do 1939) ² ³	2281	112.600		Ostrołęka	13.438
ostrowski (do 1939) ³	1467	99.800		Ostrów Mazowiecka	17.611
sejneński (do 1925) 4	795	19.699		Sejny	2.254
sokólski	2333	103.100		Sokółka	6.382
suwalski 4	2246	110.100		Suwałki	21.957
szczuczyński (od Szczuczyn)	1451	68.200		Grajewo	9.036
wołkowyski	3938	171.300		Wołkowysk	15.136
wysokomazowiecki	1467	87.000		Wysokie Mazowieckie	3.977
¹ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Białymstoku (Dz. U. z 1928 r. Nr 45, poz. 426).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat kolneński a jego terytorium przyłączono do powiatów łomżyńskiego i ostrołęckiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 3, poz. 18)
³ 1 kwietnia 1939 powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski przyłączono do województwa warszawskiego (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240).
4 1 stycznia 1925 r. zniesiono powiat sejneński a jego terytorium przyłączono do powiatu suwalskiego (Dz. U. z 1924 r. Nr 117, poz. 1052)
5 1 sierpnia 1922 r. zniesiono powiat białowieski a jego terytorium przyłączono do powiatu bielskiego (Dz. U. z 1922 r. Nr 56, poz. 504)
6 21 maja 1929 r. utworzono powiat szczuczyński w woj. nowogródzkim z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 307).

2 Województwo kieleckie

Woj. kieleckie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo kieleckie
będziński ² 4	459	231.300		Będzin	47.835
Częstochowa miasto (od 1928) ²	48	117.200		Częstochowa	117.200
częstochowski ²	1855	182.600		Częstochowa ²	117.200
iłżecki (od Iłża)	1835	162.400		Wierzbnik 5	13.600
jędrzejowski	1277	108.800		Jędrzejów	12.853
kielecki	2052	244.100		Kielce	58.397
konecki (do 1939) ¹	1862	179.800		Końskie	11.102
kozienicki	1857	143.1		Kozienice	7.793
miechowski	1353	153.700		Miechów	6.360
olkuski	1361	151.300		Olkusz	9.916
opatowski	1639	186.500		Opatów	9.519
opoczyński (do 1939) ¹	1773	129.900		Opoczno	8.921
pińczowski	1148	126.000		Pińczów	7.423
Radom miasto (od 1932) ³	25	77.900		Radom	77.900
radomski ³	2095	166.900		Radom ³	77.900
sandomierski	1186	124.400		Sandomierz	7.894
Sosnowiec miasto (od 1928) ²	33	109.000		Sosnowiec	109.000
stopnicki (od Stopnica)	1590	153.200		Busko	5.026
włoszczowski	1446	101.600		Włoszczowa	6.900
zawierciański (od 1927) 4	945	131.000		Zawiercie	32.713
¹ 1 kwietnia 1939 powiaty opoczyński i konecki (z wyjątkiem gmin miejskich Skarżysko-Kamienna i Szydłowiec oraz gmin wiejskich Bliżyn i Szydłowiec) przyłączono do województwa łódzkiego (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240).
² 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiaty miejskie w Częstochowie i Sosnowcu (ten ostatni z powiatu będzińskiego) (Dz. U. z 1928 r. Nr 45, poz. 426).
³ 18 maja 1932 r. utworzono powiat miejski w Radomiu (Dz. U. z 1932 r. Nr 41, poz. 408).
4 1 stycznia 1927 r. utworzono powiat zawierciański z części powiatu będzińskiego (Dz. U. z 1926 r. Nr 125, poz. 727).
5 Do 31 marca 1939. Potem jako Starachowice-Wierzbnik (M.P. z 1939 r. Nr 77, poz. 175).

2 Województwo krakowskie

Woj. krakowskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo krakowskie
bialski 4	635	139.100		Biała	22.891
bocheński	877	113.800		Bochnia	12.274
brzeski	849	102.200		Brzesko	3.672
chrzanowski	722	138.100		Chrzanów	17.833
dąbrowski	650	66.700		Dąbrowa	6.017
dębicki (od 1937) 8	1141	110.900		Dębica	9.276
gorlicki ¹	1082	104.800		Gorlice	6.730
grybowski (do 1932) ¹	585	51.932		Grybów	3.311
jasielski ²	1055	116.100		Jasło	10.112
krakowski 5 7	884	187.500		Kraków	219.300
Kraków miasto	48	219.300		Kraków	219.300
limanowski	944	87.300		Limanowa	2.542
makowski (od 1924 do 1932) ³	823	67.378		Maków	4.111
mielecki	901	77.500		Mielec	7.057
myślenicki 3 5	988	102.700		Myślenice	6.277
nowosądecki ¹	1572	183.900		Nowy Sącz	30.278
nowotarski 3 6	2069	131.800		Nowy Targ	10.700
oświęcimski (do 1932) 4	314	?		Oświęcim	11.949
pilzneński (lub pilzneński) (do 1932) ²	573	47.355		Pilzno	3.671
podgórski (do 1923) 7	221	39.937		Podgórze	24.676
ropczycki (do 1937) ² 8	1141	110.700		Ropczyce	3.382
spisko-orawski (do 1925) 6	583	22.684		Nowy Targ	8.071
tarnowski ¹	881	142.400		Tarnów	45.235
wadowicki ³ 4	1109	145.100		Wadowice	8.400
wielicki (do 1932) 5	458	68.084		Wieliczka	9.872
żywiecki ³	1153	130.900		Żywiec	6.571
¹ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat grybowski a jego terytorium włączono do powiatów nowosądeckiego, gorlickiego i tarnowskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat pilzneński a jego terytorium włączono do powiatów ropczyckiego i jasielskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3).
³ powiat makowski utworzono dopiero 1 stycznia 1924 r. z części obszaru powiatów żywieckiego i myślenickiego (Dz. U. z 1923 r. Nr 122, poz. 991). 1 kwietnia 1932 r. powiat zniesiono a jego terytorium włączono do powiatów wadowickiego, żywieckiego, myślenickiego i nowotarskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3).
4 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat oświęcimski a jego terytorium włączono do powiatów bialskiego i wadowickiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3).
5 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat wielicki a jego terytorium włączono do powiatów myślenickiego i krakowskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 1, poz. 3).
6 1 lipca 1925 r. zniesiono powiat spisko-orawski a jego terytorium włączono do powiatu nowotarskiego (Dz. U. z 1925 r. Nr 63, poz. 441).
7 1 stycznia 1924 r. zniesiono powiat podgórski a jego terytorium włączono do powiatu krakowskiego (Dz. U. z 1923 r. Nr 122, poz. 992)
8 1 kwietnia 1937 r. zniesiono powiat ropczycki a z jego terytorium utworzono powiat dębicki (Dz. U. z 1937 r. Nr 18, poz. 119).

2 Województwo lubelskie

Woj. lubelskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo lubelskie
bialski ²	2122	116.000		Biała Podlaska	17.549
biłgorajski	1720	116.900		Biłgoraj	8.177
chełmski	1975	162.300		Chełm	29.222
garwoliński (do 1939) ¹	1974	159.900		Garwolin	6.262
hrubieszowski	1575	130.000		Hrubieszów	13.359
janowski	1960	152.700		Janów	7.067
konstantynowski (do 1932)² (od Konstantynów)	1272	58.460		Janów Podlaski	3.900
krasnostawski	1521	134.200		Krasnystaw	10.435
lubartowski	1389	108.000		Lubartów	7.638
lubelski ³	1889	163.500		Lublin ³	112.300
Lublin miasto (od 1928) ³	30	112.300		Lublin	112.300
łukowski	1762	129.100		Łuków	13.971
puławski ¹	1618	156.500		Puławy	7.205
radzyński	1621	99.100		Radzyń	5.291
siedlecki ²	1988	151.400		Siedlce	36.927
sokołowski (do 1939) ¹	1276	83.900		Sokołów Podlaski	9.901
tomaszowski	1397	121.100		Tomaszów	10.433
węgrowski (do 1939) ¹	1301	88.800		Węgrów	9.416
włodawski	2326	113.600		Włodawa	8.519
zamojski	1662	149.500		Zamość	24.273
¹ 1 kwietnia 1939 r. wyłączono powiaty: garwoliński, sokołowski, węgrowski i gminę Irena z powiatu puławskiego (którą przyłączono do powiatu garwolińskiego - Dz. U. z 1939 r. Nr 14, poz. 82) i włączono je do województwa warszawskiego (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat konstantynowski a jego terytorium włączono do powiatu bialskiego i siedleckiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 33).
³ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Lublinie (Dz. U. z 1928 r. Nr 45, poz. 426).

2 Województwo lwowskie

Woj. lwowskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo lwowskie
bóbrecki	891	97.100		Bóbrka	5.441
brzozowski	684	83.200		Brzozów	4.242
cieszanowski (do 1922) 4	1136	86.549		Cieszanów 4	2.248
dobromilski	994	94.000		Dobromil	5.531
drohobycki	1499	194.400		Drohobycz	32.300
gródecki	889	85.000		Gródek Jagielloński	12.942
jarosławski	1337	148.000		Jarosław	22.330
jaworowski	977	86,800		Jaworów	10.690
kolbuszowski	873	69.600		Kolbuszowa	3.112
krośnieński ¹	934	113.400		Krosno	12.125
liski (od 1931 leski) 5	1832	111.600		Lisko (od 1931 Lesko) 5	3.943
lubaczowski (od 1923) 4	1146	87.300		Lubaczów 4	6.245
lwowski	1276	142.800		Lwów	312.200
Lwów miasto	67	312.200		Lwów	312.200
łańcucki	889	97.700		Łańcut	7.535
mościski	755	89.500		Mościska	4.770
niżański	973	64.200		Nisko	5.461
przemyski	1002	162.500		Przemyśl	51.000
przeworski	415	61.400		Przeworsk	5.941
rawski	1401	122.100		Rawa Ruska	11.146
rudecki	670	79.200		Rudki	3.649
rzeszowski ¹	1270	185.100		Rzeszów	26.900
samborski ²	1133	133.800		Sambor	21.900
sanocki	1282	114.200		Sanok	14.262
sokalski	1324	109.100		Sokal	12.135
starosamborski (do 1932) ²	689	82.135		Stary Sambor	4.867
strzyżowski (do 1932) ¹	524	56.400		Strzyżów	3.060
tarnobrzeski	949	72.200		Tarnobrzeg	3.643
turczański (od 1931) ³	1829	114.400		Turka	10.145
żółkiewski	1111	95.500		Żółkiew	10.348
¹ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat strzyżowski a jego terytorium włączono do powiatów rzeszowskiego i krośnieńskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 36).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat starosamborski a jego terytorium włączono do powiatu samborskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 36).
³ 17 kwietnia 1931 roku przyłączono do woj. lwowskiego powiat turczański z woj. stanisławowskiego (Dz. U. z 1931 r. Nr 34, poz. 238).
4 1 stycznia 1923 przeniesiono siedzibę urzędu starostwa powiatu cieszanowski z Cieszanowa do Lubaczowa a nazwę powiatu zmieniono na powiat lubaczowski (M.P. z 1922 r. Nr 282, poz. 204)
5 4 marca 1931 zmieniona nazwę Liska na Lesko i przez to powiatu liskiego na powiat leski (M.P. z 1931 r. Nr 51, poz. 86)

2 Województwo łódzkie

Woj. łódzkie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo łódzkie
brzeziński	1100	150.900		Brzeziny	13.045
kaliski (do 1938) ²	1481	195.800		Kalisz	68.300
kolski (do 1938) ²	1220	119.400		Koło	13.771
konecki (od 1939) 4	1619	135.900		Końskie	11.102
koniński (do 1938) ¹ ²	2368	207.500		Konin	10.390
kutnowski (od 1939) 4	922	108.00		Kutno	23.451
łaski	1400	171.900		Łask	6.502
łęczycki	1317	127.600		Łęczyca	10.553
łowicki (od 1939) 4	1258	104.800		Łowicz	17.613
łódzki ³	893	161.700		Łódź ³	604.600
Łódź miasto (od 1928) ³	59	604.600		Łódź	604.600
opoczyński (od 1939) 4	1773	129.900		Opoczno	8.921
piotrkowski	2073	222.200		Piotrków	51.294
radomszczański	2149	186.400		Radomsko	22.980
rawski (od 1939) 4	1327	93.500		Rawa Mazowiecka	9.200
sieradzki	1618	167.400		Sieradz	10.537
skierniewicki (od 1939) 4	831	71.000		Skierniewice	20.191
słupecki (do 1932) ¹	1070	83.985		Słupca	6.204
turecki (do 1938) ²	1248	101.700		Turek	9.421
wieluński	2107	214.3		Wieluń	13.220
¹ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat słupecki a jego terytorium włączono do powiatu konińskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 34).
² 1 kwietnia 1938 roku przeniesiono powiaty kaliski, kolski, koniński i turecki do województwa poznańskiego (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
³ 12 kwietnia 1928 r. utworzono powiat miejski w Łodzi (Dz. U. z 1928 r. Nr 45, poz. 426).
4 1 kwietnia 1939 roku do województwa łódzkiego przyłączono: z woj. kieleckiego: powiaty konecki i opoczyński - z wyjątkiem gmin miejskich Skarżysko-Kamienna i Szydłowiec oraz gmin wiejskich Bliżyn i Szydłowiec (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240); z woj. warszawskiego: powiaty kutnowski, łowicki, rawski i skierniewicki (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240).

2 Województwo nowogródzkie

Woj. nowogrodzkie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo nowogródzkie
baranowicki	3298	161.100		Baranowicze	22.893
duniłowicki (lub duniłowiczowski) (do 1922) ¹	3687	112.717		Duniłowicze	1.386
dziśnieński (od Dzisna) (do 1922) ²	5156	170.342		Głębokie	4.514
lidzki ³	4258	183.500		Lida	19.490
nieświeski	1968	114.500		Nieśwież	7.357
nowogródzki	2930	149.500		Nowogródek	9.567
słonimski	3069	126.500		Słonim	16.284
stołpecki	2371	99.400		Stołpce	6.569
szczuczyński (od 1929) ³	2273	107.200		Szczuczyn	(1921) 1.539
wilejski (do 1922) 4	3421	103.914		Wilejka	3.417
wołożyński	2799	115.500		Wołożyn	6.269
¹ 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiat duniłowicki i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213).
² 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiat dziśnieński i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213).
³ 21 maja 1929 r. utworzono szczuczyński z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 307).
4 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiat wilejski i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz. U. z 1922 r. Nr 26, poz. 213).

2 Województwo poleskie

Woj. poleskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo poleskie
brzeski	4625	216.200		Brześć nad Bugiem	50.700
drohiczyński	2351	97.000		Drohiczyn	(1921) 1.987
iwacewicki (od 1935) ²	3562	83.700		Iwacewicze	(1921) 373
kobryński	3545	114.000		Kobryń	10.101
kosowski (do 1935) ²	3578	48.586		Kosów Poleski	3.256
koszyrski (lub kamień-koszyrski)	3243	95.000		Kamień Koszyrski	(1921) 1.265
łuniniecki ³	5722	109.300		Łuniniec	8.721
piński ³	5587	183.600		Pińsk	31.913
prużański	2644	108.600		Prużana	8.013
sarneński (do 1930) ¹ ³	5441	131.652		Sarny	5.931
stoliński (od 1923) ³	5389	124.800		Stolin	6.328
¹ 16 grudnia 1930 r. powiat sarneński zmienił przynależność z województwa poleskiego do województwa wołyńskiego (Dz. U. z 1930 r. Nr 82, poz. 649).
² 1 kwietnia 1935 r. zniesiono powiat kosowski a z jego terytorium utworzono powiat iwacewicki (Dz. U. z 1929 r. Nr 35, poz. 318; zm. Dz. U. z 1931 r. Nr 111, poz. 867).
³ 1 stycznia 1923 r. utworzono powiat stoliński z części powiatów łuninieckiego, sarneńskiego i pińskiego (Dz. U. z 1922 r. Nr 116, poz. 1051).

2 Województwo pomorskie

Woj. pomorskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo pomorskie
brodnicki	912	56.300		Brodnica	8.521
bydgoski (od 1938) ¹	1334	58.100		Bydgoszcz	117.200
Bydgoszcz miasto (od 1938) ¹	75	117.200		Bydgoszcz	117.200
chełmiński	738	52.800		Chełmno	12.531
chojnicki	1854	76.900		Chojnice	14.255
działdowski (do 1938) ²	842	42.700		Działdowo	5.103
Gdynia miasto (od 1929) 4	66	38.600		Gdynia	(1936) 38.600
gniewski (do 1932) ³	417	27.161		Gniew	3.639
Grudziądz miasto	28	54.000		Grudziądz	54.000
grudziądzki	758	42.800		Grudziądz	54.000
Inowrocław miasto (od 1938) ¹	37	34.400		Inowrocław	34.400
inowrocławski (od 1938) ¹	1267	67.500		Inowrocław	34.400
kartuski 4	1302	68.700		Kartuzy	5.055
kościerski	1162	51.700		Kościerzyna	7.379
lipnowski (od 1938) ¹	1535	104.500		Lipno	10.415
lubawski (od Lubawa)	833	53.600		Nowe Miasto Lubawskie	4.473
morski (od 1927) 4	1281	79.900		Gdynia (od 1928 Wejherowo) 4	31.210
nieszawski (od 1938) ¹	1278	117.900		Nieszawa	2.904
pucki (do 1926) 4	590	27.973		Puck	2.792
rypiński (od 1938) ¹	1188	84.900		Rypin	8.348
sępoleński	681	31.600		Sępolno	3.992
starogardzki ³	1127	71.800		Starogard	13.356
szubiński (od 1938) ¹	917	47.800		Szubin	3.271
świecki ³	1533	88.000		Świecie	8.729
tczewski ³	716	67.400		Tczew	22.500
Toruń miasto	59	61.900		Toruń	61.900
toruński	864	52.300		Toruń	61.900
tucholski	1039	41.200		Tuchola	5.477
wąbrzeski	673	49.900		Wąbrzeźno	8.591
wejherowski (do 1928) 4	789	43.755		Wejherowo (do 1928) 4	8.786
włocławski (od 1938) ¹	1325	147.800		Włocławek	56.000
wyrzyski (od 1938) ¹	1101	64.900		Wyrzysk	1.642
¹ 1 kwietnia 1938 r. dokonano zmian granic województwa. Z województwa poznańskiego przyłączono powiaty wyrzyski, szubiński, bydgoski i inowrocławski, powiaty miejskie Bydgoszcz i Inowrocław oraz części powiatu mogileńskiego (miasto Kruszwica i gminy Kruszwica i Chełmce, które przyłączono do powiatu inowrocławskiego - Dz. U. z 1938 r. Nr 19, poz. 154) a z województwa warszawskiego przyłączono powiaty: nieszawski, rypiński, lipnowski i włocławski (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
² 1 kwietnia 1938 roku powiat działdowski przyłączono do woj. warszawskiego (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
³ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat gniewski a jego obszar włączono do powiatów starogardzkiego, świeckiego i tczewskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 3, poz. 19).
4 1 stycznia 1927 r. utworzono powiat morski z siedzibą w Gdyni z większości powiatu puckiego (pozostały obszar włączono do powiatu wejherowskiego) oraz z części powiatu wejherowskiego, łącznie z Gdynią (Dz. U. z 1926 r. Nr 117, poz. 678; Dz. U. z 1926 r. Nr 128, poz. 760). 21 marca 1928 r. włączono do powiatu morskiego powiat wejherowski z wyjątkiem gmin Linja, Tłuczewo, Niepoczołowice, Zakrzewo i Kętrzyno włączonych do powiatu kartuskiego i przeniesiono siedzibę z Gdyni do Wejherowa (Dz. U. z 1928 r. Nr 25, poz. 221). 24 stycznia 1929 wyłączono z powiatu morskiego gminę miejską Gdynia i utworzono z niej odrębny powiat miejski (Dz. U. z 1929 r. Nr 4, poz. 35).

2 Województwo poznańskie

Woj. poznańskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo poznańskie
bydgoski (do 1938) ³	1334	58.100		Bydgoszcz	117.200
Bydgoszcz miasto (do 1938) ³	75	117.200		Bydgoszcz	117.200
chodzieski	893	44.500		Chodzież	7.511
czarnkowski	919	43.300		Czarnków	4.737
Gniezno miasto (od 1925) ¹	18	30.700		Gniezno	30.700
gnieźnieński ¹ 11	1126	57.300		Gniezno ¹	30.700
gostyński	701	55.900		Gostyń	6.815
grodziski (do 1932) 4	430	35.672		Grodzisk	5.604
Inowrocław miasto (od 1925 do 1938) ¹ ³	37	34.400		Inowrocław	34.400
inowrocławski (do 1938) ¹ ³	994	48.600		Inowrocław ¹	34.400
jarociński 8	1124	87.500		Jarocin	8.688
kaliski (od 1938) ²	1478	196.700		Kalisz	68.300
kępiński 7	1179	86.800		Kępno	7.182
kolski (od 1938) ²	1097	109.800		Koło	13.771
koniński (od 1938) ²	2152	188.000		Konin	10.300
kościański 9	1057	78.900		Kościan	10.200
koźmiński (do 1932) 5	453	34.496		Koźmin	4.999
krotoszyński 5	915	75.500		Krotoszyn	12.969
leszczyński	827	61.200		Leszno	19.400
międzychodzki	755	31.000		Międzychód	5.126
mogileński ³ 10	1059	70.300		Mogilno	5.200
nowotomyski 4	1276	87.300		Nowy Tomyśl	2.550
obornicki	966	50.400		Oborniki	5.244
odolanowski (do 1932) 6	629	43.217		Odolanów	2.437
ostrowski 6	1194	104.100		Ostrów Wielkopolski	24.400
ostrzeszowski (do 1932) 7	572	40.082		Ostrzeszów	5.413
pleszewski (do 1932) 8	483	38.234		Pleszew	7.638
Poznań miasto 13	77	246.500		Poznań	246.500
poznański (od 1925) 12	1227	91.200		Poznań	246.500
poznański wschodni (do 1924) 12	664	51.530		Poznań	169.793
poznański zachodni (do 1924) 12	638	45.337		Poznań	169.793
rawicki	523	49.900		Rawicz	10.827
strzelneński (lub strzeliński) (do 1932) 10	615	39.913		Strzelno	4.927
szamotulski	1076	67.700		Szamotuły	8.307
szubiński (do 1938) ³	917	47.800		Szubin	3.271
śmigielski (do 1932) 9	554	37.955		Śmigiel	3.754
średzki	800	49.900		Środa	8.087
śremski	921	57.300		Śrem	7.652
turecki (od 1938) ²	1591	130.500		Turek	9.421
wągrowiecki	1037	54.300		Wągrowiec	7.555
witkowski (do 1927) 11	588	30.248		Witkowo	1.605
wolsztyński	754	47.900		Wolsztyn	4.580
wrzesiński 11	608	43.700		Września	8.148
wyrzyski (do 1938) ³	1163	66.900		Wyrzysk	1.642
żniński	739	41.500		Żnin	5.090
¹ 1 lipca 1925 r. utworzono powiaty miejskie w Gnieźnie i Inowrocławiu (Dz. U. z 1925 r. Nr 59, poz. 416, Dz. U. z 1925 r. Nr 59, poz. 417).
² 1 kwietnia 1938 roku do woj. poznańskiego przeniesiono powiaty kaliski, kolski, koniński i turecki z woj. łódzkiego (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
³ 1 kwietnia 1938 roku z woj. poznańskiego wyłączono powiaty wyrzyski, szubiński, bydgoski i inowrocławski, powiaty miejskie Bydgoszcz i Inowrocław oraz części powiatu mogileńskiego (miasto Kruszwica i gminy Kruszwica i Chełmce, które przyłączono do powiatu inowrocławskiego - Dz. U. z 1938 r. Nr 19, poz. 154) i włączono je do woj. pomorskiego (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
4 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat grodziski, a jego terytorium włączono do powiatu nowotomyskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
5 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat koźmiński, a jego terytorium włączono do powiatu krotoszyńskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
6 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat odolanowski, a jego terytorium włączono do powiatu ostrowskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
7 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat ostrzeszowski, a jego terytorium włączono do powiatu kępińskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
8 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat pleszewski, a jego terytorium włączono do powiatu jarocińskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
9 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat śmigielski, a jego terytorium włączono do powiatu kościańskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
10 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat strzelneński, a jego terytorium włączono do powiatu mogileńskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 35).
11 1 kwietnia 1927 r. zniesiono powiat witkowski, a jego terytorium włączono do powiatu gnieźnieńskiego i wrzesińskiego (Dz. U. z 1927 r. Nr 17, poz. 130).
12 1 stycznia 1925 r. zniesiono powiaty poznański wschodni i poznański zachodni i utworzono z ich terytorium powiat poznański (Dz. U. z 1924 r. Nr 117, poz. 1044).
13 29 stycznia 1925 r. zniesiono starostwo grodzkie w Poznaniu przekazując jego uprawnienia prezydentowi miasta (Dz. U. z 1925 r. Nr 8, poz. 61)

2 Województwo stanisławowskie

Woj. stanisławowskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo stanisławowskie
bohorodczański (do 1932) ²	854	70.212		Bohorodczany	2.615
doliński	2397	118.400		Dolina	9.616
horodeński	849	92.900		Horodenka	12.200
kałuski	1137	102.300		Kałusz	12.100
kołomyjski 4	1339	176.000		Kołomyja	33.800
kosowski	1839	93.900		Kosów Huculski	5.653
nadwórniański ²	2472	140.700		Nadwórna	8.716
peczeniżyński (do 1929) 4	496	43.085		Peczeniżyn	5.984
rohatyński	1147	127.300		Rohatyn	7.513
skolski (do 1932) ³	1268	50.310		Skole	5.989
stanisławowski ²	1249	198.400		Stanisławów	60.000
stryjski ³	2081	152.600		Stryj	30.500
śniatyński	567	78.000		Śniatyń	10.800
tłumacki	934	116.000		Tłumacz	6.836
turczański (do 1931) ¹	1459	76.645		Turka	10.030
żydaczowski	883	83.800		Żydaczów	4.534
¹ 17 kwietnia 1931 roku z woj. stanisławowskiego wyłączono powiat turczański i włączono do woj. lwowskiego (Dz. U. z 1931 r. Nr 34, poz. 238).
² 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat bohorodczański a jego obszar włączono do powiatów nadwórniańskiego i stanisławowskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37).
³ 1 kwietnia 1932 r. zniesiono powiat skolski a jego obszar włączono do powiatów stryjskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 6, poz. 37).
4 1 kwietnia 1929 r. zniesiono powiat peczeniżyński a jego obszar włączono do powiatu kołomyjskiego (Dz. U. z 1929 r. Nr 20, poz. 190).

2 Województwo śląskie

Woj. śląskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo śląskie
bielski	339	59.500		Bielsko	25.400
Bielsko miasto	10	25.400		Bielsko	25.400
cieszyński 4 6	1305	176.600		Cieszyn	28.000
frysztacki (od 1938) 5 6	262	143.000		Frysztat	?
Katowice miasto	42	126.200		Katowice	126.200
katowicki 2 3	213	357.300		Katowice	126.200
Królewska Huta miasto (od 1934 Chorzów)1	32	128.900		Królewska Huta (od 1934 Chorzów)	128.900
lubliniecki	715	45.200		Lubliniec	8.512
pszczyński 2	1046	151.500		Pszczyna	7.240
rudzki (do 1924) 2	106	52.159		Ruda	?
rybnicki 2	890	212.900		Rybnik	23.000
świętochłowicki (do 1939) 2 3	80	201.200		Świętochłowice	26.706
tarnogórski 3	268	107.000		Tarnowskie Góry	15.500
1 1 lipca 1934 przemianowano miasto Królewska Huta na Chorzów (Dz. Ust. Śl. z 1934 r. nr 13, poz. 24).
2 15 lutego 1924 zniesiono powiat rudzki, a jego terytorium włączono do powiatów katowickiego, pszczyńskiego, rybnickiego i świętochłowickiego (Dz. U. Śl. z 1924 r. nr 5, poz. 20).
3 7 marca 1939 zniesiono powiat świętochłowicki, a jego terytorium włączono do powiatów katowickiego i tarnogórskiego (Dz. U. Śl. z 1939 r. nr 6, poz. 15).
4 31 października 1938 do Polski z Czechosłowacji przyłączono cieszyński zachodni (czeskocieszyński), który zintegrowano z polskim powiatem cieszyńskim (wschodnim) (Dz. U. Śl. z 1938 r. Nr 18 poz. 35)
5 31 października 1938 do Polski z Czechosłowacji przyłączono powiat frysztacki (Dz. U. Śl. z 1938 r. Nr 18 poz. 35)
6 16 listopada 1938 do Polski z Czechosłowacji przyłączono skrawki powiatów frydeckiego i czadeckiego o łącznej powierzchni 641 km², które 1 lutego 1939 przyłączono do polskich powiatów frysztackiego i cieszyńskiego (Dz. U. Śl. z 1939 r. Nr 2 poz. 6).

2 Województwo tarnopolskie

Woj. tarnopolskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo tarnopolskie
borszczowski	1067	103.300		Borszczów	6.235
brodzki	1125	91.300		Brody	16.400
brzeżański	1135	103.800		Brzeżany	11.600
buczacki	1208	139.100		Buczacz	11.100
czortkowski	734	84.000		Czortków	19.000
husiatyński (do 1925) 1	873	85.991		Husiatyn	2.104
kamionecki	1000	82.100		Kamionka Strumiłowa	7.935
kopyczyniecki (od 1925) 1	841	88.600		Kopyczyńce	8.732
podhajecki	1018	95.700		Podhajce	5.743
przemyślański	927	89.900		Przemyślany	5.391
radziechowski	1022	69.300		Radziechów	5.440
skałacki	876	89.200		Skałat	7.223
tarnopolski	1231	142.200		Tarnopol	33.900
trembowelski	789	84.300		Trembowla	7.840
zaleszczycki	684	72.000		Zaleszczyki	4.114
zbaraski	740	65.600		Zbaraż	7.673
zborowski	941	81.400		Zborów	5.182
złoczowski	1195	118.600		Złoczów	13.000
1 1 lipca 1925 przeniesiono siedzibę urzędu starostwa powiatu husiatyńskiego z Husiatyna do Kopyczyniec a nazwę powiatu zmieniono na powiat kopyczyniecki (M.P. z 1925 r. Nr 160, poz. 717)

2 miasto stołeczne Warszawa

miasto stołeczne Warszawa

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Miasto stołeczne Warszawa
południowo-warszawski (od 1928) 1 2	50	307.100		Warszawa	1.179.500
północno-warszawski (od 1928) 1 2	31	478.200		Warszawa	1.179.500
prasko-warszawski (od 1928) 1	50	176.100		Warszawa	1.179.500
śródmiejsko-warszawski (od 1931) 2	10	218.100		Warszawa	1.179.500
1 24 sierpnia 1928 r. utworzono powiaty: południowo-warszawski, północno-warszawski i prasko-warszawski (Dz. U. z 1928 r. Nr 72, poz. 647).
2 1 kwietnia 1931 r. utworzono powiat śródmiejsko-warszawski z części powiatów południowo-warszawskiego i północno-warszawskiego (Dz. U. z 1931 r. Nr 26, poz. 155).

2 Województwo warszawskie

Woj. warszawskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo warszawskie
błoński	1074	143.800		Grodzisk	15.678
ciechanowski	1209	78.800		Ciechanów	13.954
działdowski (od 1938) ³	842	42.700		Działdowo	5.103
garwoliński (od 1939) 4	2044	175.700		Garwolin	6.262
gostyniński	1147	81.600		Gostynin	7.783
grójecki	1699	132.400		Grójec	9.518
kutnowski (do 1939) ²	922	108.000		Kutno	23.400
lipnowski (do 1938) ¹	1535	104.500		Lipno	10.415
łomżyński (od 1939) 4	2657	168.200		Łomża	25.065
łowicki (do 1939) ²	1258	104.800		Łowicz	17.613
makowski	1136	65.600		Maków Mazowiecki	6.645
miński	1228	111.100		Mińsk Mazowiecki	13.500
mławski	1486	103.100		Mława	19.584
nieszawski (do 1938) ¹	1278	117.900		Nieszawa	2.904
ostrołęcki (od 1939) 4	2281	112.600		Ostrołęka	14.100
ostrowski (od 1939) 4	1467	99.800		Ostrów Mazowiecka	17.611
płocki	1485	128.100		Płock	33.000
płoński	1289	81.400		Płońsk	10.393
przasnyski	1410	69.100		Przasnysz	7.838
pułtuski	1527	118.100		Pułtusk	16.800
radzymiński	1076	97.500		Radzymin	6.780
rawski (do 1939) ²	1327	93.500		Rawa Mazowiecka	9.200
rypiński (do 1938) ¹	1214	86.600		Rypin	8.348
sierpecki	1204	84.900		Sierpc	10.051
skierniewicki (do 1939) ²	831	71.000		Skierniewice	20.191
sochaczewski	1052	75.200		Sochaczew	10.822
sokołowski (od 1939) 4	1276	83.900		Sokołów Podlaski	11.900
warszawski	1766	318.500		Warszawa	1.179.500
węgrowski (od 1939) 4	1301	88.800		Węgrów	9.416
włocławski (do 1938) ¹	1325	147.800		Włocławek	56.000
¹ 1 kwietnia 1938 r. wyłączono powiaty nieszawski, rypiński, lipnowski oraz włocławski i przyłączono je do woj. pomorskiego (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
² 1 kwietnia 1939 r. wyłączono powiaty kutnowski, łowicki, rawski oraz skierniewicki i przyłączono je do woj. łódzkiego (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240).
³ 1 kwietnia 1938 roku do woj. warszawskiego przyłączono powiat działdowski z woj. pomorskiego (Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).
4 1 kwietnia 1939 roku do woj. warszawskiego przyłączono: z woj. lubelskiego: powiaty garwoliński, sokołowski i węgrowski oraz gminę Irena z powiatu puławskiego, którą wg Dz. U. z 1939 r. Nr 14, poz. 82 przyłączono do powiatu garwolińskiego; (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240); z woj. białostockiego: powiaty łomżyński, ostrołęcki i ostrowski (Dz. U. z 1938 r. Nr 27, poz. 240).

2 Województwo wileńskie *

Woj. wileńskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
*Ziemia Wileńska (od 1926 województwo wileńskie)
brasławski	4217	143.100		Brasław	(1921) 1.587
duniłowicki (lub duniłowiczowski) (do 1925) 4	3849	112.911		Duniłowicze	1.386
dziśnieński (od Dzisna)	3968	159.900		Głębokie	7.544
mołodeczański (od 1927) ³	1898	91.300		Mołodeczno	5.964
oszmiański ³	2362	104.600		Oszmiana	7.334
postawski (od 1926) 4	3050	99.900		Postawy	(1921) 974
święciański	4017	136.500		Święciany	5.893
trocki (do 1923 ?) ²	?	?		Troki	ok. 2.000
wilejski ³	3427	131.100		Wilejka	5.848
wileński (do 1923 ?) ¹ ²	?	?		Wilno ¹	ok. 129.000
wileńsko-trocki (od Troki) (od 1923 ?)	5967	214.500		Wilno	195.100
Wilno miasto ¹	105	195.100		Wilno	195.100
¹ 28 maja 1919 r. utworzono powiat miejski w Wilnie (Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 40), zniesiony 11 grudnia 1920 r. (Dz. Urz. TKR z 1920 r. Nr 8, Dekret Nr 35 z dnia 29 listopada 1920 r.), przywrócony w 1921 r. (Dz. Urz. TKR z 1921 r. Nr 9 (19), Dekret Nr 96 z dnia 18 lutego 1921 r.).
² Około 1923 r. (dokładna data nieznana) powiaty wileński i trocki połączono w jeden powiat wileńsko-trocki
³ 1 kwietnia 1927 r. utworzono powiat mołodeczański z części obszaru powiatów wilejskiego i oszmiańskiego (Dz. U. z 1925 r. Nr 67, poz. 472; zm. Dz. U. z 1926 r. Nr 26, poz. 158; zm. Dz. U. z 1927 r. Nr 8, poz. 62).
4 1 stycznia 1926 r. utworzono powiat postawski z powiatu duniłowickiego (Dz. U. z 1925 r. Nr 67, poz. 472).

2 Województwo wołyńskie

Woj. wołyńskie

Powiat	Pow.km²	Mieszk.		Miasto powiatowe	Mieszk.
Województwo wołyńskie
dubieński (lub dubnowski)	3275	226.700		Dubno	12.696
horochowski	1757	122.100		Horochów	5.991
kostopolski (od 1925) ²	3496	159.600		Kostopol	6.523
kowelski	5682	255.100		Kowel	27.653
krzemieniecki	2790	243.000		Krzemieniec	19.997
lubomelski	2054	85.500		Luboml	4.111
łucki	4767	290.800		Łuck	37.737
ostrogski (do 1924) ³	818	56.595		Ostróg	12.975
rówieński ²	2898	252.800		Równe	40.788
sarneński (od 1930) ¹	5478	181.300		Sarny	7.587
włodzimierski	2208	150.400		Włodzimierz	24.609
zdołbunowski (od 1925) ³	1349	118.300		Zdołbunów	10.228
¹ 16 grudnia 1930 r. przyłączono do woj. wołyńskiego powiat sarneński z woj. poleskiego (Dz. U. z 1930 r. Nr 82, poz. 649).
² 1 stycznia 1925 r. utworzono powiat kostopolski z części powiatu rówieńskiego (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655).
³ 1 stycznia 1925 r. przemianowano powiat ostrogski na zdołbunowski (Dz. U. z 1924 r. Nr 68, poz. 655).

2 Ważniejsza literatura

• Województwo Śląskie, p.red. F. Serafina, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1996 (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1555);
• Jak przez wieki administracyjnie dzielono i jak ostatnio podzieliliśmy terytorium Polski, prof. dr hab. Stefan Wojtkowiak,
• Dzienniki Ustaw
• Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga
• Adam J. Mielcarek, Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej, Warszawa 2008.

2 Zobacz też

• województwo sandomierskie (II Rzeczpospolita)
• miasta II Rzeczypospolitej
• gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych
• wojewodowie II Rzeczypospolitej
• podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1918-1939)
• podział administracyjny

p • d • e Województwa II Rzeczypospolitej białostockie • kieleckie • krakowskie • lubelskie • lwowskie • łódzkie • nowogródzkie • poleskie • pomorskie • poznańskie • stanisławowskie • śląskie • tarnopolskie • warszawskie • wileńskie • wołyńskie • Warszawa Zobacz też Śląsk Cieszyński (1920-22) • Ziemia Wileńska (1922-26) • województwo sandomierskie (projektowane)